Sitemap
TextSizeButtonSmall TextSizeButtonMed TextSizeButtonBig
Valmynd2
lifid
« 2017 »
« Desember »
S M Ů M F F L
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31            
lifid
Facebook Skolastarfsemi Skolar dagskra
Utgefid efni HusinIbae

Um S˙­avÝkurhrepp

Gladݡlur Ý Reykjanesi

Gladíólur í Reykjanesi og um ylræktarmanninn Ernst Fresenius og með hvaða hætti Reykjanes varð ekki miðstöð þýskra vísindamanna, en Vestfirðingar kynntust tómötum.


Um þessar mundir hefur líklega enginn Vestfirðingur framfæri sitt af ylrækt.
Þetta kemur upp í hugann þá daga, þegar mikill jarðhiti finnst við bæjardyr Ísfirðinga. Á þriðja áratugnum nam land í Reykjanesi við Ísafjarðardjúp þýski búfræðingurinn og garðyrkjumaðurinn Ernst Fresenius og ræktaði ótrúlegan fjölda nytja- og skrautjurta á vindsorfnu nesinu. Fresenius sogaðist inn í rás heimsviðburða á fjórða áratugnum og yfirgaf sína paradís. Mörgum árum síðar hóf Jón Þórðarson, garðyrkjumaður, ylrækt í Laugarási í Skjaldfannardal inn af Ísafjarðardjúpi. Jón rómaði júní birtuna í Skjaldfannardal. Snjóþyngsli gerðu honum skráveifur hvað eftir annað og hann var býsna langt frá mörkuðum. Skrautleg suðræn blóm eru ekki lengur sólvermd í Skjaldfannardal. En sagan af þrekvirki Ernst Freseniusar að koma upp ræktun í Reykjanesi upp úr 1930 mætti ef til vill verða okkur nútíma Vestfirðingum nokkur lexía, hvernig nýta megi aðstæður þegar okkur sýnist best að fara hvergi.

Og því er sú saga sögð hér.
    Búfræðingurinn Ernst Fresenius kemur fyrst við sögu á Íslandi vestur á Skógarströnd árið 1926, þegar hann gerist vinnumaður hjá séra Jóni Johannessen, sóknarpresti á Breiðabólstað. Fresenius, eins og hann var einatt nefndur af samtíðarmönnum sínum á Íslandi, fæddist í Alpirsbach í Svartaskógi þann 22. ágúst árið 1897. Eftir að hafa lokið stúdentsprófi, sem þá var sniðið að þörfum þjóðar sem átti í heimsstyrjöld, innritaðist Fresenius í guðfræðideild háskólans í Giessen. Hann gekk í herinn, særðist þrisvar og lenti að lokum í breskum fangabúðum. Þegar hann losnaði úr prísundinni, lagði hann stund á búfræðinám, bæði í Hohenheim og Berlín og varð búfræðingur árið 1924. Þegar hér var komið sögu, hafði Ísland fangað huga hans, sem fleiri Þjóðverja, og árið 1926 svarar hann auglýsingu séra Jóns Jóhannessen í þýsku blaði, þar sem hann auglýsir eftir vinnumanni með búfræðiþekkingu. Í byrjun maí er hann kominn vestur á Breiðabólsstað, og í bréfi til föður síns í Þýskalandi lýsir hann matvenjum á heimilinu. Hann fær slátur, svið og rúllupylsu í morgunmat.
Sugu molann.
Fiskur er í aðalmáltíð alla vikuna og aðeins ket á sunnudögum. Og honum finnst einkennilegt, hvernig Íslendingar sjúga kaffið í gegnum sykurmolann. Ernst Fresenius dvelur hjá séra Jóni fram á haust, en þá ræðst hann fjósamaður suður á Bessastaði á Álftanesi til Jóns H. Þorbergssonar. Vorið 1927 fer hann til Bjarna Ásgeirssonar, bónda og alþingismanns á Suður - Reykjum í Mosfellssveit. Þar starfar hann fyrst sem fjósamaður, en síðan vinnur hann við garðyrkju. Þangað kemur unnusta hans frá Berlín. Hún er Elisabet Fäller, íþróttakennari, og þau ganga í hjónaband þann sjöunda ágúst 1928. Þeim fæðist sonur þann 10. maí 1929. Hann er vatni ausinn og skírður Ulfilas Karl Otto. Þau eignast síðan stúlku á Suður-Reykjum sem skírð var Bryndís Ricarda.

Það er komið fram á árið 1932 og Ernst Fresenius hefur starfað í fimm ár hjá Bjarna á Reykjum. Um þetta leyti eru menn vestur á Ísafirði að velta fyrir sér framtíðarkostum í Reykjanesi við Ísafjarðardjúp. Þar hafði jarðhiti verði nýttur til saltvinnslu á átjándu öld, en um þessar mundir var Vestfirðingum kennt að synda í Reykjanesi. Fyrst var það í torflaug allfrumstæðri, en síðan í þeirri laug sem enn er við lýði. Þá var skólastjóri við Gagnfræðaskólann á Ísafirði framfarasinninn Lúðvíg Guðmundsson. Hann hafði hlotið menntun meðal annars í Þýskalandi og var í miklum tengslum við Þjóðverja svo sem margir Íslendingar á þessu skeiði. Ísafjarðarkaupstaður kaupir Nesið árið 1932 og svo virðist sem Fresenius komi vestur með umráði Lúðvígs. Þann fjórða febrúar 1933 segir í blaðinu Skutli á Ísafirði, að með Gullfossi að sunnan hafi komið til bæjarins ásamt fjölskyldu sinni Ernst Fresenius, sem nú ætli að hefja jarðrækt á landi bæjarins í Reykjanesi. Þá segir að Fresenius hafi haldið erindi í Gagnfræðaskólanum. Erindið hafi verið hið fróðlegasta og hið besta flutt. Ræðumaður vakti athygli á þeim misskilningi, að hitinn væri einhlítur til ræktunar. Skjól væri engu að síður nauðsynlegt fyrir góðan árangur. Einnig kemur fram í Skutulsgreininni, að Fresenius hafi haft meðferðis efnivið í gróðurhús, sem yrði níu og hálfur metri á lengd og fimm metrar á breidd.

Áburðarskortur háir ræktuninni í fyrstu, en Fresenius hafði með sér kú að sunnan, svo úr því verður fljótlega bætt, segir í Skutli. Þess er ekki getið í blaðinu, að mágur Freseniusar Gerhard Fäller, múrari, sé með í för.

Þá þegar um haustið hafði Ernst Fresenius gert leigusamning um Reykjanesið við Ísafjarðarkaupstað. Þar segir meðal annars, að honum sé heimil ræktun á Nesinu og notkun jarðhita til vermireita, gróðurskála og íbúðarhúss, svo sem þörf verði á. Undanþegin leigunni verði þó landsspilda Reykjafjarðarmegin á nesinu frá klettabelti sem liggur inn og fram nesið og til sjávar Reykjafjarðarmegin. Einnig land það og hverahiti, sem þörf sé á til íþróttaskóla og sundlaugar í Rreykjanesi. - Þó ekki meira hitamagn en nú sé notað, nema eftir sérstöku samkomulagi við leigjandann.- Ísafjarðarkaupstaður hefur leyfi til að gera þarna mannvirki til iðnreksturs, er álíst hentugt á þessum stað og notfæra sér í því skyni hverahita þann, sem aflögu er því, er Fresenius þarfnast til sinna nota.

Leigjandi fær landið og öll jarðarafnot endurgjaldslaust fyrstu tíu árin. Að þeim loknum greiði hann þrjúhundruð krónur í leigu árlega og 25% af nettóhagnaði dúntekjunnar. Upp í leiguna mega koma ræktunarumbætur þær, er leigjandi hefur látið framkvæma, en til eftirgjalds séu þær reiknaðar 3/4 af matsverði þeirra. Leigjanda er heimil lífstíðarábúð á Reykjanesi, enda fullnægi hann þeim skilyrðum, sem lög mæli fyrir um, varðandi ábúð, úttekt og bygging jarða. Hérna verður að hafa í huga, að það er ekki útlendingur sem er að gera leigusamning við Ísafjarðarkaupstað. Ernst Fresenius hafði fengið íslenskan ríkisborgararétt árið 1930. Bæði séra Jón Johannessen á Breiðabólstað og Bjarni á Reykjum höfðu gefið Freseniusi bestu meðmæli, þegar hann sótti um ríkisborgararéttinn árið 1930.

Vestfirðingar sjá tómata.
Fresenius og fjölskylda hans hefjast þegar handa í Reykjanesi vorið 1933 að koma upp vermihúsi. Því er nákvæmlega lýst í skýrslu til Búnaðarsambands Vestfjarða, sem dagsett er 4. september sama ár og lögð fram á aðalfundi sambandsins árið eftir. Grunnflötur hússins er 9 x 4.5 metrar. Veggir eru úr steinsteypu, eins metra háir, trégrind hússins tvímáluð. Það er hitað upp með hveravatni, sem rennur í lokuðum rennum (35 metrar). Einkum eru ræktaðir tómatar og blóm, auk þess agúrkur, pottaplöntur og smáplöntur til framræktar í görðum. Vermihúsið var tilbúið þann fyrsta apríl segir í skýrslunni, og voru til sýnis fullþroskaðir tómatar í tengslum við sundmót, sem haldið var þann 23. júlí þá um sumarið. Matjurtagarðurinn var seint unnninn, vegna illgresis segir Fresenius í skýrslunni og þar ræktar hann aðallega gulrætur, rauðbeður, lauk og káltegundir. Einnig ræktar hann, salat, spínat, sjö tegundir af kryddjurtum, kartöflur, rófur og næpur. Áburðurinn sem hann kveðst hafa notað er hálfur poki af niturfosfati, að því er best verður lesið og frá því í maíbyrjun mykja undan einni kú. Hann segir að kýrin hafi borið, þegar fjósið var tilbúið þann fjórða maí og hafi hún komist í að mjólka sautján lítra á dag. Nautkálfur var alinn undan henni til hausts. Svo haldið sé áfram með skýrsluna, án þess að allt þar eigi beint erindi í Garðyrkjuritið, er það þó heimild um það sem mundi vera kallaður sjálfbær landbúnaður nú á tímum. Alténd nýtir Fresenius úrganginn úr kúnni og kálfinum í fyllingu tímans sem áburð og aðra virkt við útiræktun sína. Og fjósið kýrinnar er rúmlega þrjátíu fermetrar að stærð, tréskúr, klæddur tjörupappa. Í norðurendanum á að vera vinnuskúr og geymsla, í suðurendanum á að hýsa kú, kálf og hest. Flórinn er steyptur.

Og þá segir: Undirritaður bjó með fjölskyldu sinni í geymslunni yfir sumarið. Í sama húsi er rúm fyrir 20-30 hænsni og hænurnar eru af velræktuðu Rhode-Island kyni. Allar einlitar, rauðar. Einnig eru aldar fáeinar endur. Þá lýsir Fresenius áformum sínum um að koma upp fjárstofni og rækta tún, sem engin voru í Reykjanesi.

Í yfirliti um framkvæmdir veturinn 1933 til "34 greinir Ernst Fresenius frá því, að hann og mágur hans, Gerhard Fäller, hafi reist íbúðarhús úr steinsteypu, án þess að smiður hafi komið þar nærri og að öðru leyti hjálparlaust. Hann segir mág sinn hafa teiknað húsið, enda sé hann bæði arkitekt og útlærður múrari. Húsið er sagt ein hæð og port, 8 sinnum fimm metrar. Niðri eru eldhús, anddyri og stofa, uppi eru fjögur lítil svefnherbergi. Húsið er raflýst og hitað upp með hverahita. Þetta hús stendur enn í Reykjanesi upp af Hveravíkinni og er í góðu ásigkomulagi. Í þessu samhengi segist Fresenius hafa reist bráðabirgðafjárhús og ræktað í húsinu, að því er best verður skilið, mörg þúsund páskaliljur og túlípana sem fara á markað á Ísafirði. Vorið 1934 voru gerðir nýir vermireitir, fjörutíu fermetrar að flatarmáli.

Tvöþúsund blómplöntur voru ræktaðar til sölu, um það bil fimmtíu pottaplöntur, gladíólur og nellikkur. Aðalræktun sem hann nefnir svo eru tómatar í gróðurhúsi og agúrkur ræktaðar í flötum vermireitum. Garðrækt úti og undir skjólreitum flokkar Fresenius í þrjá flokka af eðlislægri nákvæmni, eða hvað?

Í fyrsta lagi er það söluvara: gulrætur, næpur, höfuðsalad, hvítkál, blómkál. gulrófur, hvítkál, púrrur og persilla.

Í öðru lagi til heimilis: Kartöflur, spínat, radísur, matarlaukur, kryddjurtir, körfill?, reddikus?

Í þriðja lagi eru það tilraunir: Domesbygg, Niðarhafrar, hampjurt, hör, rósinkál og fóðurkál.

Leikmanni sýnist ekki annað en að um ótrúlega fjölbreytni í tegundum hafi verið að ræða á þessum frumbýlingsárum Freseniusfjölskyldunnar á vindsorfnu Reykjanesi við Djúp í miðri heimskreppu.

Þegar kemur fram á árið 1935 eru ræktaðar um það bil fimm tunnur af kartöflum í Reykjanesi, og það sama af rófum. Þrjú hundruð blómkálshöfuð, sami fjöldi af af saladhöfðum. Ein tunna er ræktuð af næpum og þrjár tunnur af gulrótum. Þá eru ræktuð eitthundrað kíló af tómötum, fimmtíu kíló af hnúðkáli, tíu kíló af hænsnabyggi, sex hundruð stykki púrrulaukur og tuttugu kíló af matarlauk. Einnig heyjar fjölskyldan tuttugu og fimm hesta af útheyi og sextíu hesta af töðu. Og tekið er fram, að um ekkert súrhey sé að ræða.
Það kann að virðast nokkuð þurr upptalning sem Ernst Fresenius hefur fært samviskusamlega til bókar, en þetta er nú alténd sett hér á þrykk og ætti að geta orðið ýmsum óvæntur fróðleikur, sem við garðrækt og garðyrkju fást, ekki síst á norðlægum breiddargráðum. Því skal áfram haldið og komið að árinu 1936; úr skýrslu til Búnaðarsambands Vestfjarða:
Fimmhundrað púrrulaukar
Veturinn 1936 byrjaði vel. Hægt var að plægja jarðhitasvæðið í febrúar. Tómötum var sáð áttunda. febrúar og safnhaugum úr sjávargróðri var umrótað tvisvar, eins og þetta er orðað. Unnið var að undirbúningi undir nýjan garð við efsta hverinn og þurfti garðurinn mikla framræslu. Uppskeran verður meiri en árið áður. Tæplega átján tunnur af kartöflum, níu tunnur af rófum, 60 kg af matarlauk. Það koma upp fimm tunnur af gulrótum, 500 blómkálshausar og ein tunna af hvítkáli. Fimm hundruð púrrulaukar eru upp skornir. Þá ræktaði hann spínat, salat, grænkál, sellerí, margar blómategundir og tómata í gróðurhúsi. Einnig nokkrar stofujurtir, svo sem kaktusa, eina begóníutegund og kólusa. Þrjár hvítkálstegundir voru ræktaðar til samanburðar, en stóðust ekki prófið. Originalútsæði frá Edinborg, Great Scot var stórum aukið og geymt mest til útsæðis. Sumarið 1936 stóð Freseníus fyrir garðyrkjunámskeiði á vegum Reykjanesskóla sem tveir nemendur frá Ísafirði tóku þátt í, þeir Ágúst Magnússon og Andreas Bjarnason. Þá segir næst í skýrslunni til Búnaðarsambandsins, að hann, Fresenius, hafi dvalið á Þýskalandi til þess að kynna sér ýmsar nýjungar á garðyrkjusvæði og til að finna foreldra sína og skyldfólkið. Í bakaleiðinni heimsótti hann garðyrkjustöð í Guttingham hjá Hull í Bretlandi.
Uppreisn Þýskalands?
Þegar hér er komið sögu, stendur bygging Reykjanesskóla fyrir dyrum. Í maí 1936 ritar Ernst Fresenius grein í blaðið Vesturland, sem Sjálfstæðismenn á Vestfjörðum gefa út. Þar gerir hann grein fyrir hugmyndum sínum um framtíðarskipan í Reykjanesi:
    ,,Reykjanesið hefur löngum verið helgistaður Ísfirðinga. Árið 1932 keypti bærinn Reykjanesið og leigði mér til lífstíðar. Áform mitt var að stofna þar garðyrkjustöð á landbúnaðargrundvelli. Hún átti í fyrsta lagi að vera lífsbjörg fyrir mig og fjölskyldu mína. Í öðru lagi var tilgangur hennar að auka þekkingu og neyslu grænmetis með fyrirdæmi og afurðasölu. Og í þriðja lagi að vera tilrauna- og kennslustöð".
Í greininni tíundar Fresenius frekar hugmyndir sínar um framtíðarskipulag í Reykjanesi, og fyrir honum vakir meðal annars, að ekki verði gengið á hluta garðyrkjustöðvarinnar. En hann er reiðubúinn að hliðra til fyrir skólanum, ef stjórnvöld sýndu framfarahugmyndum hans skilning. Höfundar bókarinnar Sankti Bernharðshundurinn Halldór, sem út kom 1990 og fjallar um Íslendinga í þjónustu þriðja ríkisins, segja að Fresenius hafi alið með sér þann draum að gera Reykjanesið að miðstöð fyrir rannsóknir þýskra vísindamanna. Hann hafi talið, að þar mætti með góðum árangri stunda rannsóknir í jarðfræði, veðurfræði, jöklafræði og á hverum. Þessir draumar áttu ekki eftir að rætast, en bent er á að í Reykjanesi hafi nokkrir þýskir vísindamenn haft viðdvöl. Þeirra á meðal þýski sjávarlíffræðingur Helmut Scwabe og jarðfræðingurinn dr. Walter Iwan. Þýski blaðamaðurinn Walter Grieg frá Berliner Börsen Zeitung kom í Reykjanes árið 1933 og og tók viðtal við Fresenius. Þar lýsir hann hug sínum til Þýskalands og segir að sá sem yfirgefi föðurland sitt sé aðeins hálfur maður. Svo vill til að sá sem gaukaði þessari grein úr Berliner Börsen Zeitung að greinarhöfundi fyrir tveimur árum er sami maður og hefur umráð með jarðhitaleit á Tungudal þessa dagana, Kristján Sæmundsson, jarðfræðingur. Það ber ekki allt upp á sama saginn.

En áfram með smérið. Hugurinn var heima og eins og að ofan greinir hélt Fresenius til Þýskalands haustið 1936 og hafði þá ekki hitt ættfólk sitt í tíu ár eða frá því að hann hélt til Íslands árið 1926. Þrjú ár eru frá valdatöku Hitlers þegar Fresenius kemur til Þýskalands og er þá margt með öðrum ummerkjum en árið 1926, þegar hann yfirgaf land sitt í atvinnuleit eftir hörmungar fyrra stríðs.

Ernst Fresenius fer frá Reykjanesi 1938 og heldur til Þýskalands ásamt fjölskyldu sinni. Kaupfélag Ísfirðinga kaupir eignir hans fyrir fimm þúsund krónur. Hann fær í peningum 1.248 krónur og einn eyri í peningum. Kaupfélagið tók við ræktunarsjóðsskuld upp á rúmlega þrjú þúsund og sjöhundruð krónur.

Þegar hér var komið sögu áttu þau hjónin orðið þrjú börn. Ulfilas Karl Otto, Bryndísi Ricördu og Björgu Angeliku. En Elisabet Fresenius fædd Fäller er ekki ferðbúin alveg strax. Hún hefur viðkomu á Ísafirði og fæðir þar fjórða barn sitt í húsi númer 29 við Sundstræti. Það var sveinbarn og er í kirkjubókum á Ísafirði óskírður sonur þeirra Freseniusarhjóna.
Drengurinn var skírður þegar til þýskalands kom, Gerhard Heinrich. Gerhard Heinrich kom til Ísafjarðar ásamt sambýliskonu sinni í apríl mánuði 1994 og hitti greinarhöfundur þau hjón og var með þeim dagsstund. Varð sá fundur kveikjan að útvarpsþætti um Ernst Fresenius; Landneminn í Reykjanesi, og því að hann er að pota þessu á blað nú. Þessi saga verður ekki sögð öllu lengri hér. Fjölskyldan fór til Þýskalands, þar sem Ernst Fresenius gekk í herinn og var meðal annars í tengslum við njósnaveiðarann og búfræðinginn dr. Helmuth Lotz. Næstu samskipti hans við Ísland eru þau að hann ásamt tveimur Íslendingum er settur í land af þýskum kafbáti austur við Héraðsflóa vorið 1944. Þremenningarnir, sem búnir voru njósnatækjum og höfðu all mikið fé handa á millum, voru handteknir og hafðir í haldi í Bretlandi það sem eftir lifði styrjaldar. Það kann að þykja sérkennilegt, að Ernst Fresenius skuli hafa komið aftur til Íslands eftir þessar hrakfarir. Hafði reyndar afsalað sér íslenskum ríkisborgararétti, þegar hann gekk í þýska herinn. Hann fer til starfa hjá Bjarna á Reykjum og tekur við refsingu sinni. Í febrúar árið 1946 er hann dæmdur í átta mánaða fangelsi, en refisvist fellur niður með tilliti til fangelsunar hans í Bretlandi. Fjölskyldan bregður á það ráð að flytjast til Chile þar sem Ernst Fresenius varð skólastjóri landbúnaðar- skólans í Osorno.

Taugin ramma Þau hjón eignuðust síðan dóttur í Chile. Fresenius lést árið 1956 og fluttist Elisabet Fäller þá aftur til Þýskalands. Hún heimsótti Reykjanes og fólkið í Djúpinu líklega á sjöunda áratugnum. Gerhard kom til Ísafjarðar vorið 1994 sem áður segir og um sumarið vitjaði Karl Ulfilas Otto æskustöðva sinna í Reykjanesi ásamt dóttur sinni. Greinarhöfundur mætti honum þar á hlöðunum án þess að vita hver maðurinn var. Því miður.

En sagan er ekki öll sögð. Í fyrra vor komu til Ísafjarðar á ný þau Gerhard Fresenius og Gelinde, sambýliskona hans og voru þau gefin saman í hjónaband af sýslumanninum á Ísafirði, Ólafi Helga Kjartanssyni. Svaramenn voru þeir Tryggvi Tryggvason, framkvæmdastjóri og sá sem þetta samanskrifaði.

Ruth Tryggvason hélt brúðhjónunum veislu af alkunnri rausn í bústað sínum inni í Skógi. Ánægjuleg stund og einnig þrungin þeirri merkingu, að römm er sú taug er rekka dregur og svo frv. jafnvel hingað norður undir heimskautsbauginn.

Finnbogi Hermannsson Ísafirði
Vefumsjˇn